1973 లో ఆంధ్రప్రదేశ్లో రాష్ట్రపతి పాలన: కారణాలు, సమయం, పరిణామాలు
1973లో ఆంధ్రప్రదేశ్లో ప్రభుత్వం పడిపోయి, భారత రాజ్యాంగం లోని ఆర్టికల్ 356 ప్రకారం రాష్ట్రపతి పాలన విధించబడింది. ఈ పరిణామానికి ప్రధాన కారణం జై ఆంధ్ర ఆందోళన, తెలంగాణ మరియు ఆంధ్ర ప్రాంతాల మధ్య రాజకీయ వ్యతిరేకతలు, ఉద్యోగ మార్పిడి పట్ల అసంతృప్తి మరియు ప్రాంతీయ స్వాధీనం కోసం నమోదైన పోరాటాలు. ఆ సమయంలో ముఖ్యమంత్రి పీవీ నరసింహారావు రాజీనామా చేసారు.
ఆంధ్రప్రదేశ్, 1956 లో రూపుదిద్దుకున్న నేపథ్యం:
తెలంగాణను హైదరాబాద్ స్టేట్ నుండి ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో మిళితం చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. ఆ సమయంలో తెలంగాణకు విధేయత్వాన్ని రక్షించే ములకి నిబంధనలు అమలులో ఉండే వారిని రక్షించాయి. అయినప్పటికీ ఈ రెండు ప్రాంతాల మధ్య అభివృద్ధి, ఉద్యోగాల వివక్ష వంటి సమస్యలు తలెత్తాయి.
1972-73 జై ఆంధ్ర ఉద్యమం:
- తెలంగాణ ములకి నిబంధనలను రద్దు చేయాలని ఆంధ్ర ప్రాంతంలోని ప్రజలు డిమాండ్ చేస్తూ ప్రతిఘటనలోకి వెళ్లారు.
- ఈ ఆందోళనలు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని పరిపాలన విషమతకు దారితీసినప్పటికీ, పీవీ నరసింహారావు 1973 జనవరి 17న ముఖ్యమంత్రి పదవీ నుంచి తప్పుకున్నారు.
- ఆధ్యాక్ష పదవి ఖాళీ కావడంతో జనవరి 18న రాష్ట్రపతి పాలన అమలులోకి వచ్చింది.
రాష్ట్రపతి పాలన సమయంలో కీలక సందర్భాలు:
- ఖండుబాయి దేశాయి గవర్నర్గా నియమితుడయ్యారు.
- విక్రమ్ కె. రావు మరియు హెచ్.సి. శరీన్ సలహాదారుల్లా వ్యవహరಸಿದರು.
- చిత్తూరు 1973 మార్చి 18న ఆంధ్రా ప్రాంత నాయకుల సమావేశం జరిగింది.
- 1973 ఫిబ్రవరి 16న ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు ములకి నిబంధనలపై కీలక తీర్పు ఇచ్చింది. తెలంగాణలో పుట్టి పెరిగిన వారు మాత్రమే కాకుండా అక్కడ స్థిరంగా నివసించే వారు కూడా ముల్కీలుగా పరిగణింపబడ్డారు.
- 1973 జులై 11న మరో తీర్పులో పదోన్నతుల సమయంలో ముల్కీ నిబంధనలు వర్తించవు అని ప్రకటించారు.
1973 ఆరు సూత్రాల పధకం:
1973లో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ ఆరు సూత్రాల పధకాన్ని ప్రకటించి తెలంగాణ సమస్యను పరిష్కరించేందుకు పలు రాయితీలు అందించారు. ములకి నిబంధనలు రద్దు కాగా, ప్రాంతీయ అభివృద్ధి కోసం ప్రత్యేక చర్యలు తీసుకున్నాయి.
నివేదిక:
ఈ కాలంలో తమ స్వాధీనం కోసం తెలంగాణ మరియు ఆంధ్ర ప్రాంతాల మధ్య ఉద్రిక్త ఓ పరిణామాలు జరిగినప్పటికీ, రాష్ట్రపతి పాలన ద్వారా ఆ రాష్ట్రంలో క్రమశిక్షణను తప్పించే ప్రయత్నాలు జరిగాయి. 1973 డిసెంబర్ 10న రాష్ట్రపతి పాలన ముగిసింది మరియు నూతన ప్రభుత్వం ఏర్పడింది.
ఈ సంఘటన ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయం, ప్రాంతీయత, రాష్ట్రాల పరిపాలనా పరిస్థితులపై దీర్ఘకాలిక ప్రభావం చూపింది.