1972 జై ఆంధ్ర ఉద్యమం కారణాలు – TSPSC & Groups పరీక్షల కోసం నోట్స్
జై ఆంధ్ర ఉద్యమం (1972) ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మలుపు. తెలంగాణ ఉద్యమం (1969) తరువాత, ముల్కీ నియమాలు అమలు, ఉద్యోగ రక్షణ చర్యలు కారణంగా ఆంధ్ర ప్రాంత ప్రజల్లో అసంతృప్తి పెరిగింది. దీని ఫలితంగా "జై ఆంధ్ర" అనే వేరు రాష్ట్రం కోసం ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.
ఉద్యమం నేపథ్యం
1956లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం మరియు హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలంగాణ కలసి "ఆంధ్రప్రదేశ్" రాష్ట్రం ఏర్పడింది. జెంటిల్మెన్ అగ్రిమెంట్ ద్వారా తెలంగాణకు కొన్ని రక్షణలు వాగ్దానం చేశారు. కానీ, కాలక్రమంలో ఈ వాగ్దానాలు అమలు కాకపోవడం వల్ల తెలంగాణలో అసంతృప్తి పెరిగింది.
తక్షణ కారణాలు
1969లో జరిగిన తెలంగాణ ఉద్యమం అనంతరం తెలంగాణకు ప్రత్యేక హక్కులు కల్పించే చర్యలు ప్రారంభమయ్యాయి. ముఖ్యంగా ముల్కీ నియమాలును సుప్రీంకోర్టు సమర్థించడం, ఉద్యోగాలలో స్థానికులకే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం ఆంధ్ర ప్రజలకు అన్యాయం అనిపించింది. ఇదే 1972 జై ఆంధ్ర ఉద్యమానికి ప్రధాన ప్రేరణ అయ్యింది.
జై ఆంధ్ర ఉద్యమానికి ప్రధాన కారణాలు
1. ముల్కీ నియమాలు అమలు
హైదరాబాద్ రాష్ట్ర కాలంలో అమలులో ఉన్న ముల్కీ నియమాలు స్థానికులకు ఉద్యోగ రక్షణ కల్పించాయి. 1972లో సుప్రీంకోర్టు ఈ నియమాలను సమర్థించడంతో, హైదరాబాద్లో పనిచేస్తున్న ఆంధ్ర ప్రాంత ఉద్యోగులు ఉద్యోగ నష్టం భయంతో ఆందోళన చెందారు.
2. ప్రాంతీయ వివక్ష భావన
తెలంగాణకు ఇచ్చిన రక్షణ చర్యలు ఆంధ్ర ప్రజలకు వివక్షలా అనిపించాయి. "హైదరాబాద్ అందరికీ రాజధాని" అనే భావన తగ్గిపోయింది.
3. రాజకీయ విభేదాలు
ఆ సమయంలో కాంగ్రెస్ పార్టీ లోపలే విభజన ఉండేది. కొంతమంది ఆంధ్ర నాయకులు వేరు రాష్ట్రం కోసం మద్దతు ప్రకటించడం ఉద్యమానికి ఊతమిచ్చింది.
4. 1969 తెలంగాణ ఉద్యమం ప్రభావం
తెలంగాణ ఉద్యమం కారణంగా ఆంధ్ర ప్రజలు అసురక్షితంగా భావించారు. "మనకూ వేరే రాష్ట్రం కావాలి" అనే భావన పెరిగింది.
5. న్యాయపరమైన తీర్పులు
1972లో సుప్రీంకోర్టు ముల్కీ నియమాలను సమర్థించడం ఆంధ్ర విద్యార్థులు, ఉద్యోగులు, నాయకులను ఆందోళనకు గురి చేసింది.
6. విద్యార్థుల పాత్ర
తెలంగాణలో 1969లో విద్యార్థులు ముందుండినట్లే, 1972లో ఆంధ్ర విద్యార్థులు ఉద్యమానికి నేతృత్వం వహించారు. "జై ఆంధ్ర" నినాదాలతో ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు.
7. హైదరాబాద్పై ఆధారపడటం
హైదరాబాద్ ఆర్థికంగా, ఉద్యోగాల పరంగా ప్రధాన కేంద్రం. అక్కడ అవకాశాలు కోల్పోతామనే భయం ఆంధ్ర ప్రజల్లో పెరిగింది.
8. ఆర్థిక అసమానతలు
ఆంధ్ర ప్రాంతం ఆదాయం ఎక్కువగా ఇస్తున్నా, రాజధాని ప్రయోజనాలు, ఉద్యోగ అవకాశాలు సమానంగా లభించడం లేదనే భావన వ్యాప్తి చెందింది.
9. నాయకుల ప్రేరణ
పి.వి. నరసింహారావు, జలగం వెంగలరావు, కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి వంటి నాయకులు తెలంగాణ రక్షణ చర్యలకు మద్దతు ఇచ్చారు. ఆంధ్ర నాయకులు దీనికి వ్యతిరేకంగా ప్రజల్లో ఆందోళన కలిగించారు.
10. జాతీయ రాజకీయ పరిణామాలు
ఆ సమయంలో ఇంద్రాగాంధీ ప్రభుత్వం దేశవ్యాప్తంగా రాష్ట్రవాద ఉద్యమాలను ఎదుర్కొంటోంది. తెలంగాణ సమస్యను బలహీనంగా పరిష్కరించడం ఆంధ్ర ఉద్యమానికి ఊతమిచ్చింది.
ఉద్యమం పరిణామం
1972 అక్టోబర్లో సుప్రీంకోర్టు తీర్పు తర్వాత విద్యార్థులు, ఉద్యోగులు పెద్ద ఎత్తున ఆందోళనలు చేశారు. ఆంధ్ర ప్రాంతానికి చెందిన మంత్రులు కూడా రాజీనామాలు చేశారు. డిసెంబర్ 1972లో ఆందోళనలు తీవ్రమవడంతో రాష్ట్రంలో అధ్యక్ష పాలన విధించారు.
ఉద్యమ ఫలితాలు
- ఆంధ్ర రాష్ట్రం వేరుగా ఏర్పడకపోయినా, ఈ ఉద్యమం ప్రాంతీయ సమస్యలను బహిర్గతం చేసింది.
- తెలంగాణ-ఆంధ్ర మధ్య అనుమానాలు మరింత పెరిగాయి.
- 1973లో ఆరు పాయింట్ల ఫార్ములా ద్వారా రెండు ప్రాంతాలకు సమతుల్య అభివృద్ధి వాగ్దానం చేయబడింది.
- ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ చరిత్రలో ప్రాంతీయవాదానికి బలమైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.
ముగింపు
1972 జై ఆంధ్ర ఉద్యమంకు ప్రధాన కారణం ముల్కీ నియమాలు, ప్రాంతీయ వివక్ష భావన. వేరు ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడకపోయినా, ఈ ఉద్యమం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక ముఖ్య ఘట్టం. TSPSC, Group పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యే అభ్యర్థులకు ఈ అంశం అత్యంత కీలకం.